Lake District 2016

Lake District 2016
Posts tonen met het label Oost. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Oost. Alle posts tonen

vrijdag 8 februari 2013

Schepping



Hetzelfde waddenmeertje als gisteren. Een dag later en vanuit een ander perspectief. Dat geeft ineens een heel ander beeld. Zo is het volgens mij ook vaak met theologen en filosofen.

Ik heb me voorgenomen Spinoza en Augustinus eens naast elkaar te leggen. Gisteren was het Spinoza. Vandaag is Augustinus aan de beurt.

"Gij hebt ons gemaakt tot U", is één van de bekende uitspraken van Augustinus (354-430).
Het is een uitspraak ook die kenmerkend is voor zijn metafysica, zijn visie op God en de werkelijkheid. Voor Augustinus staat vast dat de werkelijkheid Gods schepping is. Hóe dat gebeurde, is iets waar hij mee worstelde.

Augustinus was zijn leven lang een zoeker. Geboren in een gemengd huwelijk, moeder christin, vader romein, vond hij aanvankelijk de werken van Cicero over goed en kwaad, aantrekkelijker dan de Bijbel. Voor hij uiteindelijk bekeerd werd tot het christendom en gedoopt werd, was hij leraar retorica en aanhanger van het manicheïsme. Hij dacht na en was eigenlijk net als Spinoza dus rationalist, maar dan avant lalettre. Maar daarmee houdt de vergelijking ook op.

Op 43 jarige leeftijd schreef Augustinus zijn "Belijdenissen". Hij was de eerste in de geschiedenis die zo'n volledig autobiografisch werk scheef. Hij begint zijn Belijdenissen met (Ambo 1997, vertaald en ingeleid door Gerard Wijdeveld):
I,I.1 "Groot zijn gij, Heer, en ten zeerste lovenswaardig! Groot is uw macht en uw wijsheid heeft geen getal! En loven wil u een mens, een deel van uw schepping, .... Gij zet hem aan om er vreugde in te vinden u te loven, want gij hebt ons gemaakt naar u, en ongerust is ons hart totdat het rust vindt in u."

In zijn Belijdenissen "spreekt" hij openhartig met God over zijn tekortkomingen en zijn twijfels.
I,III.3 "Bevatten zij u dan, de hemel en de aarde, aangezien gij ze vervult? Of vervult gij ze en blijft er dan nog over, omdat ze u niet bevatten?
In boek XI gaat hij in op de schepping. Hij begint weer met een lofprijzing:
XI,I.1 "U behoort de eeuwigheid, Heer, en de dingen die ik u zeg, zijn dus zeker niet onbekend, en evenmin ziet gij tijdsgewijs wat in de tijd gebeurt. Waarom doe ik u dan omstandige verhalen over zulke dingen? ... uit liefde tot u doe ik het."
Maar dan komen er vragen:
XI,III.5 "Laat mij horen en begrijpen hoe gij in het begin de hemel en de aarde gemaakt hebt. Mozes heeft dat neergeschreven, hij heeft het neergeschreven en is heengegaan, hij is van hier overgegaan, van u naar u overgegaan, en hij staat hier nu niet meer voor me. Stond hij namelijk hier voor me, dan zou ik hem vasthouden en hem vragen en hem in uw naam bezweren mij die woorden uit te leggen en dan zou ik de oren van mijn lichaam openzetten voor de klanken die uit zijn mond naar buiten zouden komen."
XI, V.7 "Maar hoe hebt gij ze dan gemaakt, de hemel en de aarde, en wat voor instrument hebt  dat geweldige werk?"
Dan volgt een stuk waarin hij zegt dat hij zich niet kan voorstellen dat God ergens in de hemel een soort werkplaatsje heeft. En dan volgt zijn conclusie:
"Gij hebt dus gesproken en de hemel en de aarde zijn geworden, en gij hebt ze gemaakt door uw woord."
XI,XII.4 "En dan nu mijn antwoord aan de man die zei: "Waar was God mee bezig, alvorens Hij de hemel en de aarde maakte? ... Ik zou antwoorden: Wat ik niet weet dat weet ik niet. ... Alvorens God de hemel en de aarde maakte, was Hij niet bezig met iets te maken. Indien Hij immers iets aan het maken was, wat maakte Hij dan anders dan iets geschapens, een schepsel? Ik zou wel willen dat ik alles wat ik tot mijn nut wens te weten zo zeker wist als ik weet dat er geen schepsel werd gemaakt alvorens er één schepsel werd gemaakt!

Zo staat het voor Augustinus vast: God schiep de aarde en de hemel. De schepping heeft daarmee zijn eigen "zijnskarakter". Ze bestaat als een niet-goddelijke werkelijkheid en dat is dus anders dan Spinoza beweerde, nl. dat God en zijn schepping één zijn.
God staat bij Augustinus ook "buiten de tijd", want God schiep de tijd. (XI,XIV.17 ev.!)

Overigens, zo legt dr. G. van den Brink uit in "Oriëntatie in de filosofie" (Boekencentrum 2007): "Dat betekent niet dat er geen overeenkomsten zijn tussen Schepper en schepping. De kosmos is geschapen naar de gelijkenis, naar analogie van God, en daarom kan Augustinus ook overal in de schepping de sporen van God aantreffen."
Maar, en dan komt het: Volgens Augustinus is de schepping een teken en verwijst deze de mens dus door naar de Schepper. "Augustinus roept de mens op niet bij de zichtbare werkelijkheid te blijven steken. Dat betekent, zegt Augustinus, dat de mens de schepping weliswaar mag gebruiken, als middel, maar men mag haar niet genieten als doel in zichzelf.  Dat laatste mag men alleen God, die immers het doel is waarop heel ons bestaan gericht dient te zijn.  Het kwaad ontstaat daar waar deze zaken verward worden."

Hier haak ik af voor wat betreft de opvatting van Augustinus. Niet mogen genieten van de schepping!
Je kunt volgens Augustinus dus niet het goddelijke in de schepping of in de mens opzoeken, om van daar uit "op te klimmen" tot God. Maar als ik schepping zie, en ik loop rond in de natuur op Terschelling bijvoorbeeld, dan zie ik in die schepping het goddelijke en dan verwonder ik mij over Zijn grootheid.
Gelukkig is er vele eeuwen later een nieuwe stroming in de theologie ontstaan, de "natuurlijke theologie", waarin je God leert kennen via de natuur en de rede. En daarmee ben ik, verrassend eigenlijk, weer terug bij Spinoza en bij de Verlichting.
Misschien is het dus, net als in de fotografie, gewoon een kwestie van tijd en perspectief.

donderdag 7 februari 2013

Natuur


Als ik in de natuur ben kan ik daarvan genieten. Vaak heeft dat ook een spirituele dimensie. Als ik in de bergen ben dan denk ik aan het majestueuze. Als ik een zonsondergang zie, dan ben ik onder de indruk van het feit dat God de zon iedere dag weer op laat komen.

Dat is niet de manier waarop Spinoza naar de natuur keek. Het is onmogelijk om in een paar zinnen zijn levenswerk "Ethica" te beschrijven. Geleerden zijn er al sinds het verscheen in 1678 over in discussie. Ruim voor die tijd al, in 1656, werd Spinoza op 23 jarige leeftijd in Amsterdam uit de Portugees-joodse synagoge verbannen vanwege zijn denkbeelden.

Spinoza was een rationalist, net als zijn tijdgenoot Descartes ("Ik denk dus ik ben"). In één van zijn meditaties had Descartes bewezen dat God bestaat. Hij baseerde zich daarbij op het zgn. ontologisch Godsbewijs van Anselmus van Canterbury uit 1077: God is datgene dan wat zich niets hogers denken laat. (Zie: "IQM").
Spinoza ging echter nog een stap verder. Op een wiskundige manier, met stellingen, axioma's en bewijzen, dacht hij in zijn Ethica na over God en de werkelijkheid, over de geest, emoties, het verstand en de vrijheid van de mens. Een paar citaten (Versie Boom 2012, vertaling Corinna Vermeulen):
Stelling 15: Alles wat is, is God; niets kan zonder God bestaan of begrepen worden.
God bestaat voor Spinoza noodzakelijkerwijs. De werkelijkheid bestaat. De werkelijkheid zou  niet bestaan zonder God.
Maar dan komt het. Het theologisch en filosofisch denken tot die tijd was voornamelijk gebaseerd op hetgeen Aristoteles al in 430 vC had bedacht. Alles is in beweging en heeft een oorzaak en gevolg. Als je teruggaat naar de oorsprong van alles wat beweegt, moet er iemand zijn geweest die het in gang heeft gezet. Voor de christelijke kerk was dat God. Daar dacht Spinoza anders over. God is weliswaar de eerste veroorzaker, maar God zelf is zijn eigen oorzaak.
Stelling 19: God oftewel al Gods attributen zijn eeuwig.
Stelling 20: Gods bestaan en zijn essentie zijn een en dezelfde.
Ofwel: God en werkelijkheid, God en natuur zijn hetzelfde. Hij werkt dat verder uit en komt dan nog in stelling 29 met een onderscheid tussen "naturende natuur" (vlg. schepper) en "genatuurde natuur" (vgl. het geschapen). Maar hij blijft volhouden: dat laatste zou er niet zijn als God er niet was. Dat is dus hetzelfde.
Voor Spinoza was er dus niet zoiets als een persoonlijke God, met gedachten en gevoelens, een schepper-God, die de wereld geschapen zou hebben. De wereld, de natuur is er gewoon, dat kun je zien, en dat noemt hij God. Daarmee is alles God en krijgt hij het verwijt van pantheïsme en zelfs van atheïsme, want zijn Godsbeeld was volkomen strijdig was met het christelijke Godsbeeld en het beeld van de Joden. Dus werd hij de synagoge uitgegooid.
Dit is nog maar het eerste deel van de Ethica. Er volgt nog veel meer, over goed en kwaad, over het vrij-denken van de mens, etc. Maar ik laat het hier maar even bij.

Wat ik van Spinoza's Ethica leer is, dat als ik weer in "de natuur" ben en ik kijk rond, ik niet alles voetstoots hoef aan te nemen. Dat ik er over mag nadenken.
Overigens is dit begrip natuur een ander begrip dan Spinoza bedoelde. Wat wij onder natuur verstaan zijn, eenvoudig gezegd, "de bloemetjes en de plantjes". Spinoza's begrip natuur omvatte de hele werkelijkheid. Maar, daar is ons begrip natuur wel onderdeel van.

Wat ik mis in de hele metafysica van Spinoza is het begrip "verwondering". Want hoe ingewikkeld je ook over God en zijn schepping kunt denken, het blijft een wonder als je kijkt naar alles wat er in de natuur bestaat, ontstaat, geboren wordt en leeft. Als je je dat bewust bent, dan kijk je anders naar bijvoorbeeld een prachtige regenboog boven een bevroren waddenmeertje op Terschelling:
Een teken van God, waarin mensen al duizenden jaren geloven.